1. ЫЧЧАТ — БИҺИГИ КЭСКИЛБИТ

Биһиги ыччаппыт өрөспүүбүлүкэҕэ инники кэскилин тутар кыахтаах. Ол туһугар ыччат манна талан ылбыт идэтинэн үлэлииригэр, айар дьоҕурунан дьарыктанарыгар, дьиэ кэргэн тэринэн, оҕолонон, олохсуйа хааларыгар бары усулуобуйа тэриллиэхтээх. Ыччаттарга Саха сиригэр уйгу быйаҥ олохтонуохха, төрөөбүт сиргэ туһаны аҕалыахха сөп эбит диэн өйдөбүл үөскүөхтээх.

Мин сурун көҕүлээһиннэрим:

• Ыччат сөптөөх хамнастаах, кэскиллээх үлэни булар кыахтаах буолуохтаах. Ол иһин каадырдары бэлэмнээһин тиһигин өрөспүүбүлүкэ экономикатын уонна социальнай эйгэтин кытта ситимниир наада. Ыччат Саха сирэ наадыйар идэлэрин баһылыахтаах. Эдэр исписэлиистэрбитин үлэҕэ ылар тэрилтэлэргэ, өрөспүүбүлүкэ орто анал идэлээх уонна үрдүк үөрэх кыһаларыгар каадырдары бэлэмниир көҕүлээһиннэри өйүөхтээхпит.
• Ыччат бэйэтин сайыннарыыга, айар дьоҕурун арыйыыга туһуламмыт көҕүлээһиннэри олоххо киллэриэхтээхпит. 2025 сылтан өрөспүүбүлүкэҕэ «Патриот» киин ситиһиилээхтик үлэлиир, бу аныгы ыччат киинэ хайдах буолуохтааҕын үтүө холобура. «Патриот» ыччат тардыһар сиринэн буолла. Манна ыччат спордунан, айар үлэнэн дьарыктанар, саҥа билиини ылар, бэйэтин бырайыактарын үлэҕэ киллэрэр, үөлэннээхтэрин кытары алтыһар уонна саҥа доҕоттору булунар. Федеральнай өйөбүлү туһанан маннык кииннэри уонна да атын ыччакка туһуламмыт тутуулары Саха сирин үгүс улуустарыгар тэрийэри ситиһиэхтээхпит.
• Ыччат олорор дьиэлэниэхтээх. Бэйэтэ бас билэр олорор дьиэтэ суох ыччат ыал буолара уонна оҕо төрөтөрө уустук буолар. Эдэр ыаллары чэпчэтиилээх ипотеканан кредиттээһин бырагырааммаларын федеральнай таһымҥа тупсарыахха наада. Оҕо төрөөтөҕүнэ, кредит сорҕотун судаарыстыбаннай үп суотугар төлүөххэ наада. Куортамнаһан олорор дьиэлэри тутууну сайыннарыахха, хас биирдии улууска маннык дьиэлэри тутуохха наада, тыа сиригэр үлэлии кэлбит эдэр быраастары, учууталлары уонна да атын исписэлиистэри олорор дьиэннэн хааччыйыахтаахпыт. Эдэр исписэлиис олорор дьиэтэ-уота баар буоллаҕына төрөөбүт сиригэр олохсуйара, инники олоҕун былаанныыра быдан чэпчиэ этэ.

2. ҮӨРЭХ САЙДЫЫ МЭКТИЭТЭ

Ыччат — биһиги кэскилбит. Кини күөн көрсөр кыахтаах буолуохтаах. Оҕолорбутугар биэрэр үөрэх хаачыстыбатыттан кинилэр инники дьылҕалара эрэ буолбакка, өрөспүүбүлүкэ инники кэскилэ эмиэ тутулуктаах. Оҕолор экономикабытыгар наадалаах идэлэри баһылыыллара улахан суолталаах. Итиннэ сытар Саха сирин салгыы сайдыыта.

Мин сүрүн көҕүлээһиннэрим:

• Үөрэх хаачыстыбатыгар оҕолор үөрэнэр усулуобуйаларын хааччыйыы улахан суолталаах. Биһиги аныгы оскуолалары, оҕо уһуйааннарын ханна наадалааҕынан көрөн тутуохтаахпыт, оттон баар оскуолалары хапытаалынайдык өрөмүөннүүхтээхпит. Кинилэри саҥа оборудобанньаннан, техникэннэн хааччыйыы улахан суолталаах. Ити учууталлар аныгы үөрэх бырагырааммаларын туһаналларыгар, оттон оҕолор саҥа билиини ылалларыгар олус тоҕоостоох. Саха сирин хас биирдии оскуолатыгар тэҥ уонна хаачыстыбалаах үөрэх усулуобуйата тэриллиэхтээх.
• Каадырдары бэлэмнээһиҥҥэ болҕомто ууруллуохтаах. Бу хаачыстыбалаах үөрэх биир төрүөтэ. Ордук өрөспүүбүлүкэ аҕыйах киһилээх, ыраах сытар нэһилиэктэригэр, бөһүөлэктэригэр учууталлар тиийбэт кыһалҕалара сытыытык турар, бу кыһалҕаны биһиги быһаарыахтаахпыт. Учууталлары бэлэмниир тус сыаллаах бырагыраамма үлэтэ, оҕолор инники идэлэрин быһаарынар кэмнэриттэн, өссө оскуола ыскамыйатыттан саҕаланыахтаах. Оскуола оҕолорун туһааннаах кылаастарга, онтон салгыы педколледжтарга уонна педагогическай үрдүк үөрэх кыһаларыгар тардыахха наада.
• Үөрэх уопсайынан идэни сөпкө таларга туһуланыахтаах. Саха сирин экономикатыгар сөп түбэһиэхтээх. Бу үлэ оскуола оҕолоро өрөспүүбүлүкэҕэ сөптөөх идэни баһылаан, үрдүк хамнастаах үлэлээх буолалларыгар көмөлөһүөхтээх. Кинилэр баһылаан ылбыт идэлэринэн салгыы үүнүөхтээхтэр, итиэннэ ол үүнүүлэрэ сайдыылара төрөөбүт дойдуларын кытары ситимнээх буолуохтаах. Онуоха биһиги оскуолаларбытыгар наадалаах идэлэргэ такайар туһааннаах кылаастар арыллыахтаахтар. Университет, техникум уонна колледж устудьуоннарыгар өрөспүүбүлүкэҕэ үлэлиир тэрилтэлэр ханнык каадырдарга наадыйалларын учуоттуур үөрэх бырагырааммалара улэлиэхтээхтэр. Өрөспүүбүлүкэ тэрилтэлэрэ бу үлэҕэ кыттыһаллара улахан суолталаах.
• Аныгы оскуола хаачыстыбалаах үөрэхтээһини таһынан чөл олоҕу тутуһарга такайыахтаах. Онуоха физкультуранан, спордунан дьарыктанарга усулуобуйа тэриллиэхтээх. Оскуола спортзалларын өрөмүөннээһин, саҥа модульнай спортзаллары тутуу бырагырааммата салҕанан барыахтаах. Ону таһынан оскуолаларга медицинскэй кабинеттар, доруобуйа уруоктара баар буолуохтаахтар. Бу соруктары федеральнай бырайыактар чэрчилэринэн быһаарары ситиһиэм.

3. ДОРУОБУЙА – КИҺИ СУРУН БААЙА

Киһи доруобай буоллаҕына этэҥҥэ олорор. Медицинскэй көмө, ыарыыны сэрэтии уонна эрдэ быһаарааһын үгүс сылларга доруобуйаны харыстыыр кыаҕы биэрэр. Биһиги медицинабыт хаачыстыбалаах уонна дьоҥҥо тиийимтиэ буоларыгар сүрүн болҕомто ууруллуохтаах. Бу норуоту харыстааһыны, олох хаачыстыбатын тупсарыыны уонна дьон олоҕун уһатыыны кытары ситимнээх биир сүрүн боппуруос.

Мин сүрүн көҕүлээһиннэрим:

• Саҥа балыыһалары уонна поликлиникалары салгыы тутуохтаахпыт, саҥардыахтаахпыт, ыарыыны эрдэттэн сэрэтии, быһаарыы уонна эмтээһин хаачыстыбалаахтык барыахтаах, оттон балыыһалар аныгы оборудобанньаннан хааччыллыахтаахтар. Өрөспүүбүлүкэбит улахан иэннээх сирин-уотун учуоттаан, бастакы медицинскэй көмө тиийимтиэ буолуутугар ураты болҕомто ууруллуохтаах. Онуоха кыра нэһилиэнньэлээх пууннарга эмчит амбулаторияларын уонна фельдшерскай-акушерскай пууннары тутуу салҕаныахтаах.
• Мобильнай медицинскэй биригээдэлэр нэһилиэктэринэн айаннарын сайыннарыахтаахпыт, тустаах бырайыак үлэтин нэһилиэнньэ бэркэ сыаналыыр. Кинилэр кэмигэр ыарыыны быһаарарга уонна дьону хаачыстыбалаах эмтэниигэ ыытарга олус көмөлөөхтөр. Саха сирин олохтоохторугар барыларыгар, оннооҕор саамай ыраах сытар нэһилиэктэр олохтоохторугар медицина тиийимтиэ буоларын хааччыйыахтаахпыт.
• Саха сирэ ураты регион, манна олох-дьаһах тыйыс усулуобуйалаах, тыа нэһилиэктэрэ уонна киин сирдэр бэйэ-бэйэлэриттэн олус ыраах сыталлар. Онон биһиги медицинабытыгар ураты сыһыан ирдэнэр, олохтоохторго медицинскэй көмөнү оҥорорго угус үп-харчы наада. Үс сыллааҕыта ФОМС үбүн үллэстиигэ туттуллар «Медицинскэй көмө тиийимтиэ» буолара диэн туспа коэффициен киирэрин ситистибит. Ол көмөтүнэн өрөспүүбүлүкэ медицина наадатыгар эбии федеральнай үбүлээһини ылар кыахтанна. Ол гынан баран, бу хайысхаҕа үлэ салгыы ыытыллыан наада, итиэннэ Саха сирин медицинатын үбүлээһиҥҥэ федеральнай үбү түҥэтии ураты усулуобуйабытын учуоттаан барыахтаах.
• Ураты быһаарыыны амбулаторияларбытын, фельдшерскай-акушерскай пууннарбытын, оройуон балыыһаларын уонна поликлиникаларбытын туһааннаах исписэлиистэринэн хааччыйыы ирдиир. Үлэни хас да хайысханан ыытыахха наада. Бастакытынан, эдэр медиктэри бэлэмнээн таһаарыахтаахпыт, чуолаан дойдубут бастыҥ үөрэх кыһаларыгар тус сыаллаах бырагыраамманнан. Иккиһинэн, быраастар уонна орто медперсонал кыра бөһүөлэктэргэ, нэһилиэктэргэ үлэлии тиийэллэрин көҕүлээһин, онно сөптөөх усулуобуйаны тэрийиэхтээхпит. Итинник дьаһаллартан биирдэстэринэн тыа сиригэр киэҥ араҥа исписэлиистэргэ, ол иһигэр медиктарга, куортамнаһан олорор дьиэлэри тутуохтаахпыт.
• Судаарыстыбаннай өйөбүл суолталаах хайысхатынан доруобуйа харыстабылын ыарыыны эрдэттэн сэрэтии салаатын сайыннарыахтаахпыт. Дьон доруобуйатын харыстыыр биир саамай көдьүүстээх ньыманнан диспансеризация уонна ыарыыны эрдэттэн сэрэтии буолар. Бу ньымалар үгүс ыарыыны эрдэттэн буларга уонна эмтииргэ олус көдьүүстээхтэр. Итиэннэ саамай кылаабынайа ыарыы үөскүүр төрүөтүн быһаарарга уонна ону тохтоторго көмөлөһөллөр.

4. ДЬИЭ КЭРГЭН — СААМАЙ СУОЛТАЛААХ СЫАННАС

Биһиги Саха сиригэр элбэх оҕолоох ыалларбытынан киэн туттабыт. Аҕа көлүөнэ уопута, билиитэ-көрүүтэ, ыччаппыт көҕүлээһинэ — өрөспүүбүлүкэ инники сайдыытын бигэ акылаата уонна сүрүн хамсатар күүһэ буолар. Оҕолоох ыаллары өйүүр хас биирдии саҥа дьаһал — Саха сирин чэчирии сайдыытыгар хардыы.

Мин сүрүн көҕүлээһиннэрим:

• Оҕолоох ыаллар тустарыгар кыһамньы — Саха сиригэр болҕомто киинигэр. Өрөспүүбүлүкэ кинилэргэ бары өттүнэн өйөбүлү оҥорор. Бу үлэни салгыы ыытыахха наада диэн эрэллээхпин. Хайыы үйэ хас да сыл устата Үһүк Илин уокурук кэккэ регионнарыгар элбэх оҕолоох ыаллар үһүс эбэтэр онтон кэлэр оҕолорун төрөттөхтөрүнэ ипотекаларын сабарга диэн 1 мөлүйүөн солкуобай көрүллэр. Биһиги өрөспүүбүлүкэбит тустаах дьаһал үлэлиир регионнарын истэригэр киирсэрин ситиһиэхтээхпит.
• Оҕолоох ыаллары өйөөһүҥҥэ үлэ биэрээччилэр улахан оруолу ылыахтаахтар. Дойдуга уонна өрөспүүбүлүкэҕэ ыаллары өйүүр Корпоративнай стандарт олоххо киириитэ саҕаланна. Холобура, үлэ биэрээччилэр үлэһиттэрэ үһүс эбэтэр онтон кэлэр оҕолорун төрөөтөхтөрүнэ дьиэ кэргэн хапытаала диэн төлөбүр оҥоhуллар. Элбэх оҕолоох ыалларга эбии уоппуска көрүллүүтэ, тэрилтэлэр бэйэлэрин оҕо уһуйааннарын уонна оҕо көрөр кииннэрин тэрийиилэрэ олус туһалаах дьаһалынан буолуохтарын сөп. Оҕолоох төрөппүттэри корпоративнай өйөөһүн көҕүлээhиннэрин сайыннарыахха, сокуон таһымыгар үлэ биэрээччилэри кэҥэтэргэ уонна араас дьаһаллары туһанарга көҕүлүөххэ наада.
• Ураты боппуруос — устудьуоннар дьиэ кэргэттэрин өйөөһүнү кытары ситимнээх. Эдэр төрөппүттэр кыһамньыга, болҕомтоҕо олус наадыйаллар. Маннык ыалларга уопсайга туспа хостору аныахха, үрдэтиллибит стипендияны төлүөххэ наада. Биһиги үрдүк уонна орто анал идэлээх үөрэх кыһаларыгар оҕону көрөр хостору арыйдахпытына, эдэр ийэ оҕотун лекция кэмигэр хаалларар кыахтаныа этэ. Үөрэҕи уонна дьиэ кэргэни дьүөрэлиир усулуобуйа тэриллиэхтээх. Эдэр ыаллары уонна устудьуоннар дьиэ кэргэттэрин өйүүр сыаллаах көҕүлээһини ылынан, дойду үрдүнэн тарҕатыахха наада.
• Россияҕа оҕолоох ыаллары өйүүр сыаллаах дьиэ кэргэн элбэх өҥөнү оҥорор кииннэрэ арыллаллар. Кинилэр «биир түннүк» хайысхатынан үлэлэриллэр, дьиэ кэргэн кииҥҥэ кыһалҕалаах кэлэр, оттон исписэлиистэр социальнай өйөбүл көмөтүн барытын ылары хааччыйаллар. Өрөспүүбүлүкэ олохтоохторо маннык кииннэр табыгастаахтарын хайыы үйэ сыаналаатылар. Саха сиригэр дьиэ кэргэн элбэх өҥөнү онорор кииннэр ситимнэрин кэҥэтиэххэ наада. Маннык кииннэр өрөспүүбүлүкэ бары оройуоннарыгар баар буолаллара улахан суолталаах.

5. КУЛТУУРАБЫТ УОННА ҮГЭСТЭРБИТ

Саха сирэ баай ураты култууралаах, онон биһиги кинини харыстыах тустаахпыт. Култуурабыт уонна төрүт үгэстэрбит норуоппут историятын харыстыырга, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тиэрдэргэ кыаҕы биэрэр. Россия атын норуоттарын култууратын, үгэстэрин ытыктыырга үөрэтэр. Итиэннэ дьону түмэр, төрөөбүт дойдубут уопсай култуурунай кодун харыстыырга төһүү күүс буолар.

Мин сүрүн көҕүлээһиннэрим:

• Күннээҕи олоххо култуура араас хайысханы таарыйар. Дьиэ кэргэнинэн киинэ көрө барар кинотеатрдарбытын. Таптыыр кинигэбитин уларсан ааҕар библиотекабытын. Оҕолорбут сөбүлээн дьарыктанар искусстыба оскуолаларын, норуот коллективтарын уонна тапталлаах артыыстарбытын көрө барар театрдарбытын, кэнсиэр ыытар саалаларбытын. Кэлиҥҥи биэс сылга өрөспүүбүлүкэҕэ култуура сайдыытыгар элбэх үлэ ыытылынна. Бу үлэни салгыы кэҥэтиэххэ наада. Бастатан туран, федеральнай бырагыраамма чэрчитинэн култуура тэрилтэлэрин саҥардыы, хапытаалынай өрөмүөннээһин уонна аныгы оборудообанньаннан хааччыйыы салҕаныахтаах.
• Култуура тэрилтэлэрин бэрээдэктииринэн эрэ муҥурдаммакка, ханна наадалаах сиригэр саҥа тутуулары дьэндэтиэхтээхпит. Биһиги нэһилиэктэрбитигэр модульнай общественнай-культурнай кииннэри тутуу аадырыстаах бырагырааммата үлэлиэн наада. Маннык култуура кииннэрэ 30–50 олорор миэстэлээх уонна тэрээһин ыытар сыаналаах, интернет ситимигэр холбоммут библиотекалаах, айар студиялаах буолуохтаахтар. Тоҕо диэтэр дьон-сэргэ Саха сирин хас биирдии муннугар айар-тутар, сынньанар кыахтаах буолуохтаах.
• Култуура үлэһиттэрин өйүүр дьаһаллары кэҥэтэр ирдэнэр. Бүгүн Уһук Илиҥҥи уонна арктическай ипотеканан «Земскэй култуура үлэһитэ» эрэ бырагыраамма кыттыылаахтара туһанар кыахтаахтар. Уһук Илиҥҥи уонна арктическай ипотека дьайыыта култуура бары үлэһиттэрин хабыахтаах.
  
• Ыччаты төрүт култуураҕа, үгэстэргэ сыһыарыы олус улахан суолталаах. Өбүгэлэрбит үгэстэрин ытыктааһын, Саха сирин норуоттарын култуураларын харыстааһын, өрөспүүбүлүкэ инники кэскилин, сайдыытын мэктиэтэ.

6. СПОРТ УОННА ЧӨЛ ОЛОХ

Спорт киһи ис туругун, кыаҕын бөҕөргөтөр, туруоруммут сыалын соругун ситиһэргэ үөрэтэр. Спордунан утукмнаахтык дьарыктаныы доруобуйаны тупсарар, уһун үйэлэнэргэ көмөлөһөр. Оттон спортивнай күрэхтэһиилэр дьону түмэр, бириэмэни туһалаахтык атаарар, сынньанар кыаҕы үөскэтэллэр. Онон спорду, ордук биһиги төрүт көрүҥнэрбитин өйөөһүн, өрөспүүбүлүкэҕэ биир тутаах соругунан буолар.

Мин сүрүн көҕүлээһиннэрим:

• Саха сиригэр маассабай спорду уонна физкультураны тарҕатыыга улахан үлэ барар. Кэлиҥҥи биэс сылга спордунан утумнаахтык дьарыктанар дьон ахсаана 1,5 төгүл элбээн, 62,5 % тиийдэ. Спордунан дьарыктаныыны салгыы тарҕатыы, олохтоохтор спордунан уонна физкультуранан тиһигин быспакка дьарыктанар эбийиэктэрин тутуу улахан суолталаах.
• Биһиги үгүс нэһилиэктэрбитигэр сылы быһа туһанарга аналлаах, сабыылаах спортивнай эбийиэктэр суохтар. Федеральнай үбүлээһиннээх модульнай спортивнай саалалары тутуу федеральнай бырагыраамматын үлэлэтиэххэ наада. Бу чэпчэки сыаналаах уонна түргэнник тутуллар эбийиэктэр. Кинилэри оскуолалар аттыларыгар тутуохха сөп, оччоҕуна күнүс онно оскуола оҕолоро, оттон киэһээҥҥи өттүгэр улахан дьон дьарыктаныахтарын сөп буолуоҕа.
• Биһиги спорт төрүт көрүҥнэрбит ураты болҕомтону ирдииллэр. Билигин кинилэр күүскэ сайдаллар, холобура, мас тардыhыыта уонна хапсаҕай өрөспүүбүлүкэ тас өттүгэр тиийэ биллэллэр. Биһиги спорт төрүт көрүҥнэрбитин федеральнай таһымҥа салгыы өйүөххэ уонна көҕүлүөххэ наада. Бу спортивнай кыайыылар эрэ тустарыгар буолбакка, төрөөбүт сирбитигэр таптал туһунан. Тоҕо диэтэр, биһиги өбүгэлэрбит хаалларбыт бэлэхтэрин өрө тутабыт, төрүт үгэстэрбитин тутуһабыт уонна бу биһиги култуурунай кодпут буолар.
• Үрдүк көрдөрүүлэри ситиһэргэ спортсменнар күрэхтэһиигэ тиһигин быспакка кыттыахтаахтар. Үһүк Илин уокурук спортсменнара Россия Европатааҕы чааһыгар айанныырга улахан ороскуоту көрсөллөр. Онон Үһүк Илин уокурук спортсменнарыгар айанныырга көрсөр ороскуоттарын бүтүннүүтүн, эбэтэр аҥарын толуйар туһунан боппуруоһу Дойду спордун министиэристибэтин иннигэр туруорар сиэрдээх буолуо этэ.
• Арыгыны уонна доруобуйаҕа буортуну оҥорор атын дьаллыктары кытары охсуһуу эмиэ ураты болҕомтоҕо ылыллыахтаах. Бу кыһалҕа баар, онон хараҕы сабар сатаммат. Куһаҕан дьаллыктан сэрэтэр, ыллаттарбыт дьону эмтиир уонна доруобуйаларын чөлгө түһэрэр бырагырааммалары судаарыстыбаннай таһымҥа өйүөххэ наада.

7. БЭЙЭ ДЬОНУН БЫРАХПАППЫТ

Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын уонна кинилэр чугас дьоннорун бары өттүнэн өйөөһүн – судаарыстыба ыытар үлэтигэр улахан суолталаах. Буойуннар уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрэ улахан тургутууну ааһаллар, онон кинилэр биһиги болҕомтобутун уонна кыһамньыбытын билэллэрин оҥоруу сүрүн эбээһинэспит.

Мин сүрүн көҕүлээһиннэрим:

• АБДЬ кыттыылаахтарын уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрин судаарыстыбаннай өйөөһүн дьаһалларын сайыннарыахтаахпыт. Өлбүт байыастар дьиэ кэргэттэрэ ураты болҕомтону ылыахтаахтар, кинилэргэ туһааннаах көмө барыта толору оҥоһуллуохтаах. Өлбүт буойуннарбыт хорсун быһыыларын үйэтитии улахан суолталаах. Бойобуой дьайыы бэтэрээннэригэр ытыктабыл өтө көстүөхтээх. Кэлэр көлүөнэлэр кинилэринэн киэн туттар усулуобуйаларын үөскэтиэхтээхпит.
• Дьиэлэригэр төннүбүт АБДЬ байыастарын социализациялааһынынан дьарыктаныахтаахпыт, кинилэргэ кэлим өйөбүлү оҥоруохтаахпыт. Ол курдук, кинилэргэ толору психологическай көмө оҥоһуллуохтаах, доруобуйаларын бэрэбиэркэлиир медицинскэй чинчийии уонна эмтээhин ыытыллыахтаах. Ону сэргэ, идэни баһылыылларыгар көмө, хаттаан үөрэттэрии, үлэ булалларыгар көмөлөһүү эмиэ инники күөҥҥэ сылдьыахтаах. Бу биһиги көмүскээччилэрбит эйэлээх олоххо бэйэлэрин миэстэлэрин түргэнник булалларыгар туһалаах буолуо этэ.
• АБДЬ кыттыылаахтарыгар уонна кинилэр дьиэ кэргэттэригэр өйөбүл Саха сирин бары муннуктарыгар баар буоларын туһугар «Аҕа дойдуну көмүскээччилэр» пуонда ситимин бары улуустарга кэҥэтиэххэ наада. Бу боппуруоһу федеральнай таһымҥа быһаарыахха сөп.
• Болҕомто киинигэр эчэйии ылан инбэлиит буолбут бэтэрээннэри өйөөһүн боппуруоhа туруохтаах. Кинилэргэ уонна кинилэр дьиэ кэргэттэригэр ураты сыһыан олохтонуохтаах. Бэтэрээннэр медицинскэй уонна психологическай көмөҕө наадыйаллар, онон кинилэри техническэй чөлгө түһэрэр малларынан: коляскаларынан, протезтарынан уо.д.а. хааччыйыы тиһигин быспакка барыахтаах. Дьиэлэрин-уоттарын, кыбартыыраларын табыгастаах буоллун диэн уларытыахха наада. Ол эрээри саамай суолталаах боппуруоһунан социальнай адаптация буолар. Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын үөрэтии уонна үлэннэн хааччыйыы боппуруостара ураты бырагыраамманы ирдииллэр. Уопсастыбаннай эбэтэр култуурунай тэрээһиннэргэ кытыннарыы, спордунан дьарыктаныыга көҕүлээһин олоххо тардыһыыны биэриэ этэ.

8. НЭЬИЛИЭК - САЙДЫЫ СИРЭ

Биһиги нэhилиэктэрбит, кыра бөhүөлэктэрбит сайдыыларын сүрүн тосхоло –дьон олоҕун хаачыстыбатын үрдэтии. Саха сирин олохтоохторо тыа сиригэр сөптөөх усулуобуйа тэриллиитин, тулалыыр эйгэ тупсуутун, үлэ миэстэтэ үксүүрүн кэтэһэллэр.

Мин сурун көҕүлүүннэрим:

• Дьон-сэргэ олороругар табыгастаах усулуобуйаны тэрийэр сыалтан, нэьилиэктэрбит, беьуелэктэрбит тупсаҕай буолалларын ситиьиэхтээхпит. Маныаха олохтоохтор ханнык эбийиэктэри бэрээдэктиэххэ, биир бастакырннан туох тутуллуотаа5ын бэйэлэрэ быһаарар кыахтааммыттара олус учугэй. Улэлии турар федеральнай бырагырааммалар нөҥүө грааннары тыырыы уонна олохтоох көҕүлээһиннэри өйөөһүн үбүлээһинин улаатыннарыахха наада.
• Ураты болҕомто — дьону иһэр уунан хааччыйыыга. Уу хаачыстыбата дьон доруобуйатыгар саамай улаханнык дьайар. Судаарыстыбаннай таһымҥа нэьилиэктэрбит олохтоохторун хаачыстыбалаах иһэр уунан хааччыйар анал бырагыраамманы ылыныахха уонна ону олоххо киллэриигэ федеральнай үбүлээһин керуллуутун ситиһиэххэ наада.
• Өссө биир кыһалҕалаах боппуруоьунан нэһилиэнньэлээх пууннары газтааһын буолар. Ереспуубулукэ гааһы хостуур, оттон үгүс дьон билигин да дьиэлэрин уруккулуу маьынан оттон олороллор. Олохтоохторго социальнай газтааһын бырагырааммата үлэлиир эрээри, онон дьиэ аттыгар газ ситимэ баар эрэ буоллаҕына туһаныахха сөп. Өрөспүүбүлүкэни газтааһын боппуруостарынан көхтөөхтүк дьарыктаныахха, газ суох нэһилиэнньэлээх пууннарыгар куех телен ситимнэрин тутуохха наада.
• Нэьилиэк дьон үлэлээх буолла5ына олорор. Федеральнай бюджет үбүнэн бөдөҥ тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарааччыларыгар өйөбүл оҥоһуллар. Биһиэхэ ереспуубулукэбитигэр тыа хаһаайыстыбатынан сүрүннээн кыра тэрилтэлэр уонна кэтэх хаһаайыстыбалар дьарыктаналлар. Кинилэргэ элбэх федеральнай өйөбүл дьаһала тарҕаммат. Кыра тэрилтэлэри уонна фермердэри судаарыстыбаннай таһымҥа өйөөһүнү уонна тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын онорон таьаарар тэрилтэлэри тутууга федеральнай бюджет үбүн тыырыыны ситиһиэхтээхпит.
• 2026 сыл тохсунньутуттан нолуок ыстаапката үрдээбититтэн тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарааччыларыгар ноҕорууска улаатта. Ити барыс аахсыытыгар уонна сыанаҕа дьайар. Биһиги фермердэрбитигэр уонна тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарааччыларбытыгар нолуок таһымын аччатыахха наада.

8. АРКТИКА САЙДАР КЭСКИЛЛЭЭХ

Сахабыт сирин Арктиката киэҥ нэлэмэн сирдээх, кэрэ уонна кэбирэх айылҕалаах, ураты култууралаах. Арктика сайдыыта ураты сыһыаны, өйөбүлү эрэйэр. Биһиги дьон олоҕун хаачыстыбатын үрдэтиигэ, хотугу территориялары сайыннарыыга саҥа кыахтары тэрийиэхтээхпит.

Мин сүрүн көҕүлээһиннэрим:

• Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттары өйөөһүн, кинилэр үгэс буолбут олохторун-дьаһахтарын харыстааһын туспа сокуон бырайыактарын олоххо киллэриини уонна судаарыстыба болҕомтотун эрэйэр. Хотугу сирдэргэ промышленнай баһылааһыны ыытар хампаанньалар айылҕа харыстабылын ирдэбиллэрин тутуһалларын хонтуруоллааһын күүһүрүөхтээх. Этнологическай экспертиза хаачыстыбалаахтык ыытыллыахтаах. Үгэс буолбут дьарыктарга туһааннаах тутуу улэтэ барыахтаах. Бородууксуйаны ылыы уонна оҥорон таһаарыы аныгы пууннарын тэрийиини, олохтоох бородууксуйаны ис уонна тас ырыынактарга батарыыны өйүөхтээхпит.
• Арктика ураты кэбирэх айылҕалаах. Айылҕаны харыстааһыҥҥа уонна Арктика сирин уотун үгүс сылларга мунньуллубут бөхтөн сыыстан, промышленнай хаалыылартан ыраастааһыҥҥа «Ыраас Арктика» бырайыак улахан суолталаах. Бырайыакка судаарыстыба, волонтердар, билим тэрилтэлэрэ уонна бөдөҥ хампаанньалар кыттыһан үлэлэһэллэр. Саха сирин улуустарыгар «Ыраас Арктика» бырайыагы олоххо киллэрии сирин уотун кэҥэтиэххэ, бу үлэни ыытарга судаарыстыбаттан үбүлээһини уонна сир баайын туһанааччыларбытыттан өйөбүлү ситиһиэххэ наада.
• Арктика сайдыыта биир кэлим буолуохтаах. Дьон олороругар, үлэлииригэр табыгастаах усулуобуйаны тэрийбэккэ, тутуу улэтин ыыппакка эрэ Арктиканы сайыннарар кыаллыбат. Промышленноһы уонна транспорт салаатын кытта тэҥҥэ аныгы олорор дьиэлэри, олох дьаһах коммунальнай хаһаайыстыба, доруобуйа харыстабылын, култуура, спорт уонна сынньалаҥ эбийиэктэрин тутуу, социальнай эйгэни сайыннарыы улахан суолталаах. Дьон хоту дойдуга көннөрү үлэлээбэккэ эрэ, өссө этэҥҥэ олоруохха, оҕолору улаатыннарыахха, инникини тутуохха сөп эбит диэн эрэллээх буолуохтаах. Биллэн турар, арктическай территориялары сайыннарыы судаарыстыба болҕомтото, кыттыыта суох кыаллыбат. Итиннэ биһиги үлэлэһиэхпит.

10. ПРОМЫШЛЕННОСТЬ-ЭКОНОМИКА САЙДАР КҮҮҺЭ

Промышленность уонна урбаанньыттар Сахабыт сирин баай-талым олоҕун уонна нэһилиэнньэ бигэ туругун төрдө буолаллар. Манна сүрүн оруолу үгэс быһыытынан биһиги хостуур тэрилтэлэрбит оонньууллар, кинилэр өрөспүүбүлүкэ бюджетын дохуотун 60-тан тахса бырыһыанын хааччыйаллар. Дьоҕус уонна орто бизнес эмиэ улахан кылааты киллэрэр. Ити барыта саҥа үлэ миэстэтин тэрийэргэ, бюджет үлэһиттэрин хамнастарын хааччыйарга, социальнай өйөбүл дьаһалларын кэҥэтэргэ кыаҕы биэрэр. Промышленноһы уонна бизнеһи өйөөһүнтэн дьон олоҕун таһыма быһаччы тутулуктаах.

Мин сүрүн көҕүлээһиннэрим:

• Сир баайын хостуур хампаанньалар Саха сирин промышленноһын тирэҕэ буолаллар. Бу салаа экономика сүрүн хамсатар күүһэ, онон салгыы да күүскэ сайдыахтаах. Ол эрээри манна чопчу быһаарыыны эрэйэр кэккэ кыһалҕалар бааллар. Нолуок сокуонун тупсарыахха наада, нолуок сүрүн чааһын хампаанньалар үлэлиир регионнарыгар төлүүллэрин ситиһиэхтээхпит.
• Россия регионнарын биир кэлимник уонна тэҥник сайыннарарга, бөдөҥ үлэни биэрээччилэр олохтоох каадырдары үлэҕэ ылалларын көҕүлүүр дьаһаллар наадалар. Холобура, промышленнай хампаанньалар олохтоохтору үлэҕэ ылалларын туһугар, үөрэх уонна идэҕэ хаттаан бэлэмнээһин бырагырааммаларыгар федеральнай субсидиялары тыырыы ситиһиллиэхтээх. Бастыҥ уопуту федеральнай сокуонунан бигэргэтиэххэ сөп. Ити өрөспүүбүлүкэҕэ үлэ ырыынагын сайыннарыыга уонна ыччаттарбыт үлэҕэ киирэр сөптөөх усулуобуйаларын үөскэтиэҕэ.
• Өрөспүүбүлүкэҕэ үлэлиир бөдөҥ сир баайын туһанааччылар олохтоох бородууксуйаны элбэҕи атыылаһалларын туһугар регион иһинээҕи кооперацияны көҕүлүөххэ наада. Бөдөҥ тэрилтэлэр ороскуоттара биһиги урбаанньыттарбыт дохуоттара буолуон сөп. Ол курдук үп-харчы өрөспүүбүлүкэҕэ хаалыаҕа, оччотугар барыларыгар туһаны аҕалыаҕа.
• Биһиги промышленноһы сайыннарарбытыгар, Сахабыт сирин айылҕатыгар харыстабыллаахтык сыһыаннаһыахтаахпытын умнуо суохтаахпыт. Ирдэбиллэри тутуһууну хонтуруоллуур үлэни күүһүрдүөххэ, бу сыалга үбүлээһин көрүллүүтүн көҕүлүөххэ наада.
• Саҥа промышленнай эбийиэктэри уонна тэрилтэлэри бырайыактааһыҥҥа хайаан да этнологическай экспертиза ыытыллыахтаах.
• Аан дойду үрдүнэн сүрүн үлэ миэстэтин дьоҕус уонна орто бизнес хааччыйар. Баар дьаһаллары кэҥэтэн, урбаанньыттары өйүүр саҥа дьаһаллары киллэриэххэ наада. Дьоҕус уонна орто бизнескэ чэпчэтиилээх кредиттээһин бырагырааммаларын сөргүтүөхтээхпит. Өрөспүүбүлүкэ иһигэр да, бүтүн Россия да таһымыгар олохтоох оҥорон таһаарааччыларга федеральнай өйөбүл баар буолуохтаах.
• Бүгүн Арктика зонатыгар үлэлиир дьоҕус уонна орто урбааҥҥа нолуок таһымын намтатыы улахан суолталаах. Федеральнай таһымҥа хотугу улуустарга үлэлиир дьоҕус уонна орто урбаан салаатын бары субъектарыгар, дьарыктарын көрүҥүттэн тутулуга суох, страховой усунуос чэпчэтиилээх тарыыбын төнүннэриэх тустаахпыт.
  
• Өрөспүүбүлүкэни уматыгынан тохтоло суох хааччыйыы — биһиги тутаах улэбит. Саха сиригэр уматык уопсай кээмэйин 70% – на дизель. Ону регионҥа тиэйиигэ ороскуот сылтан сыл эбиллэн иһэр. Онон дизельнэй уматыгы оҥорон таһаарар кыра кыамталаах собуоттары тутуу, экономическай өттүнэн барыстаах буолуон сөп. Саха сиригэр маннык кыра собуоттар көдьүүстээх үлэлэрин ырытыахха наада. Итиэннэ бу бырайыагы олоххо киллэрэргэ бииргэ үлэлэһэргэ бэлэм хампаанньалары көрдөөһүнү саҕалыахха наада. Бырайыак олоххо киирдэҕинэ, өрөспүүбүлүкэ уматыкка тутулуга суох буолуута хааччыллыаҕа.

11. БУЛТ УОННА БАЛЫКТААҺЫН

Балыктааһын, бултааһын биһиги олохпутугар ураты миэстэни ылар. Биһиэхэ бу көннөрү таптыыр дьарыкпыт эрэ буолбатах, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэр олохпут-дьаһахпыт сорҕото. Өрөспүүбүлүкэ үгүс олохтоохторугар, ордук ыраах хотугу улуустарга, бу өссө ыалы аһатар ньыма. Онон балыктааһыны уонна бултааһыны өйөөһүн саха ыалын уйгу-быйаҥ олоҕун хааччыйыыга уонна үгэс буолбут олох укулаатын тутуһууга сүҥкэн суолталаах.

Мин сүрүн көҕүлээһиннэрим:

• Үөрэхпинэн эколог буолабын, онон бултааһын уонна балыктааһын, бултааһыны бэрээдэктээһин боппуруостарыгар сатабыллаахтык сыһыаннаһар кыахтаахпын. Өрөспүүбүлүкэҕэ көтөр, балык ахсаанын кичэйэн чинчийэр үлэни ыытыахха наада дии саныыбын. Холобур, билигин Саха сиригэр чирк-клоктун ахсаана улаханнык элбээтэ. Ол эрээри, бу көрүҥү сокуонунан бултуур сатаммат, тоҕо диэтэххэ, кини кыһыл кинигэҕэ киирбитэ. Онон тустаах боппуруоһу кичэйэн үөрэтиэххэ уонна Россия Кыһыл кинигэтиттэн бу көтөрү таһаарары көрүөххэ наада.
• Саха сирин олохтоохторугар булт уонна балыктааһын үгэс буолбут төрүт дьарыкпыт. Бүгүн балык уонна кыыл сорох көрүҥнэрин бултааһын иһин үрдүк ыстараап көрүллэр, үксүгэр накаастабыл айылҕаҕа оҥоһуллубут хоромньуга сөп түбэспэт. Балыксыттарга уонна булчуттарга ыстараап сиэрэ суох, онон ыстараап кээмэйин хаттаан көрүөххэ наада.